دست دنبال انسان كامل مىگشته است . براى او انسان‌هاى اين جهانى در رديف « ديو و دد » بوده‌اند كه گرفتار ضعف‌هاى جسمانى و نيازهاى روحانىاند ، و همواره ، با همهء ادّعاهاى انسان مآبانهء خود « به خاطر دستمالى قيصريّه را آتش مىزنند » ، اگر ضعيف بوده‌اند مىناليده‌اند ولى اگر اندكى قدرت به دست مىكرده‌اند ، مىغرّيده‌اند و فيل هم جلودارشان نمىشده است . پس به‌طور خلاصه ، انسان كامل ، آرمان همهء آدميان بوده است ، نهايت آنكه بيان شرايط و شرح صفات چنين انسانى را حكيمان و نكته‌سنجان و عارفان بر عهده گرفته‌اند . به نظر نگارنده اجتماع خيالى يا مدينهء فاضلهء افلاطون كه در آن بايد « حكيم حاكم باشد و يا حاكم حكيم » نيز مقدّمه‌يى است بر اين انديشهء طولانى از انسان كامل . مراجع : - الانسان الكامل ، عزيز الدين نسفى ، ماريژان موله ( انتشارات طهورى ، 1983 / 1362 ه . ش . ) . - الانسان الكامل ، عبد الكريم جيلى ، قاهره ، 1972 . - فصوص الحكم ، ابن عربى ، بيروت ، 1365 / 1946 ، به اهتمام دكتر ابو العلاء عفيفى . - فتوحات مكيّه ، چهار مجلّد ، چاپ بولاق ( افست بيروت ، دار صادر ، بى . تا . ) . - شرح گلشن راز ، لاهيجى ( شيخ محمّد . . . ) ، كتابفروشى محمودى ، به اهتمام ا . ر . حامد ، 1337 ه . ش . ) - رسالهء قشيريّه ، ابو القاسم قشيرى ، قاهره ، 1966 / 1386 ه . ق . - كشف المحجوب ، هجويرى ، چاپ ژوكوفسكى ، امير كبير ، 1336 ه . ش . ، به اهتمام محمّد عبّاسى . - مصباح الهدايه ، عزّ الدين محمود كاشانى ، چاپ دوم ، شادروان استاد جلال همايى ، سنايى ، بى . تا . . 1966 ، 5 . - Nicholson , The Mystics of Islam , Chap . 142 - 77 . - Nicholson , Studies in Islamic Mysticism , pp . 1934 ، London ، 3 . - Palmer , Oriental Mysticism , Chap